Wonen en thuisloosheid

Een betaalbare, kwalitatieve woning vinden op de private woningmarkt is voor veel mensen onmogelijk geworden. Anno 2026 staan in Vlaanderen meer dan 200.000 gezinnen op de wachtlijst voor een sociale woning. En volgens de tellingen dak- en thuisloosheid zijn meer dan 20.000 mensen dak- of thuisloos, waarvan meer dan een kwart minderjarig is.

We kunnen alleen maar vaststellen dat er sprake is van een wooncrisis. Voor SAM is wonen en thuisloosheid daarom een belangrijk kernthema. Enerzijds zetten we in op het brede recht op wonen. Anderzijds focussen we het voorkomen en beëindigen van dak- en thuisloosheid.

1. Het recht op wonen

Menswaardig wonen is een grondrecht. Iedereen heeft recht op een woning van goede kwaliteit, in een behoorlijke woonomgeving, tegen een betaalbare prijs en met woonzekerheid. Beschikken over een kwalitatieve, betaalbare woonst is bovendien een belangrijke hefboom om vooruitgang te kunnen boeken op andere levensdomeinen. Hoewel dit recht is ingeschreven in de Vlaamse regelgeving (Vlaamse Codex Wonen), in de Belgische Grondwet en als mensenrecht (Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens), is dit recht niet voor iedereen gegarandeerd.

Woonzaak, een collectief van meer dan 60 organisaties, spande een rechtszaak aan tegen het Vlaamse woonbeleid, wat in 2025 geleid heeft tot een veroordeling door het Europees Comité voor Sociale Rechten van de Europese Raad. SAM maakt deel uit van de trekkersgroep van Woonzaak en onderschrijft de 9 wooneisen, waarbij we sociale huur als één van de krachtigste hefbomen beschouwen voor mensen in een maatschappelijk kwetsbare positie.

Binnen het recht op wonen zetten we voornamelijk in op de ondersteuning van SAAMO-sectorprojecten:

SAM ondersteunt SAAMO bij het bewegingswerk binnen Woonzaak in de lokale wooncoalities, die op lokaal niveau het belang van een rechtvaardig woonbeleid op de kaart zetten.

SAM ondersteunt SAAMO bij de ontwikkeling van innovatieve woonmodellen.

Daarnaast zet SAM in op de ontwikkeling van kennis en expertise rond wonen via het opvolgen van beleidsevoluties, wetenschappelijk onderzoek en via uitwisseling met de praktijk. Signalen en knelpunten vertalen we tot beleidsgerichte acties naar de overheid.

2. Voorkomen en beëindigen van dak- en thuisloosheid

Thuisloosheid definiëren

Iedereen heeft wel een beeld van mensen die dakloos zijn. Dat beeld is vaak stereotiep. Bovendien zijn er nog veel meer mensen voor wie het recht op wonen wordt geschonden, maar zij zijn veel minder zichtbaar. We spreken daarom bewust over ‘thuisloosheid’.

Een (t)huis hebben betekent:

fysiek genoeg huisvesting (of ruimte) hebben voor jezelf en je gezin

sociaal er je privacy kunnen bewaken maar ook sociale relaties kunnen uitbouwen

wettelijk aanspraak kunnen maken op die ruimte

We kunnen een onderscheid maken tussen zichtbare en onzichtbare dak- en thuisloosheid:

Zichtbare dak- en thuisloosheid gaat over mensen die leven in de publieke ruimte, in noodopvang, in opvang van thuislozen en mensen die langer moeten verblijven in een instelling omdat ze geen woonoplossing hebben.

Onzichtbare dak- en thuisloosheid gaat over mensen die verblijven in niet-conventionele ruimtes (bv. Caravan, kraakpand, garage), bij familie of vrienden (de zogenaamde ‘sofaslapers’), of voor wie er een uithuiszetting dreigt.

Deze opdeling is gebaseerd op de Ethos Light typologie.

Thuisloosheid voorkomen

De meest effectieve strategieën om dak- en thuisloosheid te beëindigen zijn preventie of het voorkomen dat mensen thuisloos worden, en het voorzien van woongerichte oplossingen voor mensen die reeds thuisloos zijn of dat dreigen te worden.

Eén van de manieren om dak- en thuisloosheid te voorkomen is door ervoor te zorgen dat mensen hun thuis niet verliezen. Meer daarover lees je in het kennisartikel over preventie van uithuiszettingen.

Goede praktijken en beleidsaanbevelingen met betrekking tot woongerichte oplossingen voor mensen die dak- en thuisloos zijn, vind je in dit kennisartikel.

Inzake thuisloosheid ondersteunt SAM sociale professionals uit het brede sociaal werkveld die inzetten op preventie en op het voorzien van woongerichte oplossingen voor dak- en thuislozen.

Informatie, advies en maatwerk. Voor sociale professionals: complexe cliëntsituaties, juridische informatie over rechten van thuislozen… Maar ook bredere informatie voor beleidsmensen, wetenschappers en actoren op het terrein. Heb je een vraag ? Mail naar thuisloosheid@samvzw.be 
Trainingen. Voor hulpverleners: basisvorming thuisloosheid beëindigen, preventie van uithuiszetting door preventieve woonbegeleiding, Housing First, begeleid wonen. Ervaren Housing First begeleiders kunnen aansluiten bij de leergroep Housing First, waar goede praktijken uitgewisseld worden.
Ondersteuning voor de (boven)lokale netwerken tegen dak- en thuisloosheid. We organiseren de kennisdeling en ervaringsuitwisseling tussen deze netwerken.  Lees hier meer over de (boven)lokale netwerken dak- en thuisloosheid
Beleidsgericht werk. We streven er mee naar dat het Vlaams beleid zo adequaat mogelijk is. We signaleren knelpunten en werken mee aan constructieve oplossingen.