Bouwsteen 4 - online beeldvorming en tools
De leefwereld van je doelgroep speelt zich vandaag tegelijk online en offline af. Discussies, spanningen en groepsdynamieken ontstaan vaak online, maar hebben ook impact op wat er gebeurt in de klas, op straat of binnen je werking. Daarom is het belangrijk om in te zetten op online beeldvorming. Hiermee bedoelen we dat je zicht krijgt op wat er leeft bij je doelgroep in de online wereld, dat je een vinger aan de pols houdt en dat je deze informatie gebruikt om je werk beter te begrijpen en vorm te geven.
In deze bouwsteen bekijken we de volgende kernvraag:
Hoe kan je als praktijkwerker aan online beeldvorming doen en ervoor zorgen dat online informatie een hulpmiddel wordt in je werk, en geen extra belasting?
Online beeldvorming kan op verschillende manieren worden opgebouwd.
- Actief online zoeken en verkennen.
Gericht en actief op zoek gaan naar online informatie kan nuttig zijn wanneer er een concreet signaal of vermoeden is. Bijvoorbeeld wanneer er geruchten circuleren rond een incident dat zich online afspeelt, of wanneer er signalen zijn van cyberpesten binnen een klas of groep en je hier meer zicht op wil krijgen.
Het actief opzoeken van online informatie kan ook zinvol zijn om duiding te krijgen bij een trend of fenomeen, bijvoorbeeld wanneer de jongeren die je begeleidt actief zijn in een online groep of forum, of wanneer een nieuwe trend jou opvalt en verontrusting bij je oproept. Het kan dan zinvol zijn om meer zicht te krijgen op welke thema’s, betekenissen en groepsdynamieken er spelen binnen die groep of dat forum. In het geval van een nieuwe en verontrustende trend kan het ook gaan om te achterhalen waar het precies over gaat, welke betekenis eraan gegeven wordt en in welke mate er effectief redenen tot bezorgdheid zijn.
Daarnaast kan gericht online informatie zoeken helpen om een specifieke casus beter te begrijpen. In een casusbespreking kan het relevant zijn om te bekijken welke online context meespeelt. Het kan gebeuren
dat iemand offline goed functioneert, maar online betrokken is bij problematische groepen of interacties, of omgekeerd: dat iemand offline geïsoleerd is, maar online juist een breed en ondersteunend netwerk heeft.
Tot slot kan actief aan online beeldvorming doen ook ondersteunend zijn wanneer je je werking wil afstemmen op wat leeft in de doelgroep. Bijvoorbeeld wanneer een lokaal bestuur merkt dat er op sociale media onrust ontstaat rond de heraanleg van een plein. In dat geval kan het nuttig zijn om te bekijken welke berichten of discussies circuleren, welke bezorgdheden of misverstanden terugkomen en welke informatie ontbreekt of verkeerd wordt geïnterpreteerd. - Passief zicht krijgen op wat online leeft.
Veel relevante informatie komt niet voort uit gericht zoeken, maar ontstaat door aanwezigheid in de online leefwereld van de doelgroep. Door aanwezig te zijn op een platform zoals Instagram, Facebook, Discord of Roblox, krijg je automatisch zicht op gesprekken, hashtags, trends en thema’s die leven binnen de doelgroep.
Naast deze vormen van beeldvorming bestaan er ook digitale tools die kunnen helpen om overzicht te krijgen in de grote hoeveelheid online informatie. Je kan niet op alle platforms tegelijk aanwezig zijn, en daarom kunnen bepaalde tools informatie uit verschillende bronnen bundelen en structureren.
Deze tools kunnen helpen om sneller te zien wat er leeft, zeker wanneer er veel signalen circuleren. Tegelijk blijven ze een ondersteunend instrument: ze tonen informatie of signalen, maar geven geen automatische duiding of interpretatie. Het blijft noodzakelijk om deze informatie te koppelen aan je eigen observaties, die
te bespreken met collega’s en die steeds in de juiste context te plaatsen. Voor een beschrijving van enkele interessante tools, zie het kader hieronder.
Online beeldvorming voor het opbouwen van een werkbaar en bruikbaar beeld ontstaat dus idealiter door een combinatie van aanwezig zijn, luisteren, samenwerken en gericht verkennen.
Waar je op moet letten bij online beeldvorming:
Bij online beeldvorming gaat het er niet om, alles te volgen, maar om gericht te kijken naar wat relevant is voor jouw rol — zowel actief als passief. Je hoeft niet alles te weten, maar wel te weten waar je op let en waarom.
Ook bij actief online zoeken en verkennen is het nodig een doelgerichte manier van werken te hanteren, waarbij je gericht kijkt naar wat relevant is. Dat doe je best:
- Doelgericht: vertrek vanuit een concrete vraag, niet uit ‘alles willen volgen’
- Tijdsbewust: je maakt er geen permanente monitoring van
- Rolgebonden: je blijft binnen je rol en mandaat (bijvoorbeeld observeren, signaleren, duiden, …)
Kies één of enkele relevante kanalen of platforms om bewuster op te volgen en kijk wat je daar tegenkomt.
Je hoeft niet altijd zelf intensief online aanwezig te zijn om inzicht te krijgen in de online leefwereld. Een groot deel van de beeldvorming ontstaat in contact met de doelgroep zelf.
Maak de online leefwereld bespreekbaar in je fysieke interacties en luister actief naar hun ervaringen. De doelgroep is vaak een belangrijke informatiebron. Je kan bijvoorbeeld vragen welke apps of platforms ze gebruiken, welke accounts, trends of groepen ze volgen, en wat ze belangrijk, leuk of problematisch vinden.
Dit kan spontaan in gesprekken gebeuren, of via gerichte vragen. Ook samen ‘meekijken’ naar of praten over wat je online tegenkomt tijdens het scrollen kan hierbij helpen.
Tools om de online leefwereld van jongeren bespreekbaar te maken
Een voorbeeld is JongLine – de tool uit Nederland, een kaartspel met vraagkaarten en pionnen dat gebruikt wordt om met jongeren in gesprek te gaan over hun online leefwereld en die beter te begrijpen. Deze tool wordt actief ingezet door Nederlandse praktijkwerkers in de jeugdzorg, het onderwijs en de geestelijke gezondheidszorg. Ook Mediawijs biedt fysieke tools aan, zoals Digitale Praat, bedoeld voor begeleiders en buurtwerkingen om gesprekken over digitale gewoonten en de online omgeving met anderstalige volwassenen te faciliteren. Daarnaast is er De digitale vraag van vandaag, een kalender met telkens een vraag over digitale ervaringen, die op een laagdrempelige manier gebruikt kan worden in de zorg- en welzijnssector om met cliënten in gesprek te gaan over de digitale wereld.
Tot slot zijn er verschillende pedagogische hulpmiddelen die leerkrachten, ouders, begeleiders en hulpverleners kunnen ondersteunen om het gesprek rond de online leefwereld met jongeren aan te gaan. Child Focus biedt bijvoorbeeld educatieve pakketten rond veilig internetgebruik en andere tools die in de praktijk inzetbaar zijn. Op de website Internet Matters vind je onder meer de Engelstalige gids Tackling Online Hate and Trolling en materiaal zoals Is het grappig of is het haat?, dat helpt om samen met kinderen en jongeren online situaties beter te begrijpen, onder andere via interactieve quizvragen.
Het kan uitdagend zijn om voortdurend zicht te houden op wat er online leeft, zeker omdat trends snel veranderen en je niet op alle kanalen aanwezig kan zijn.
Daarom is het belangrijk om kennis en signalen te delen met collega’s en partners. Binnen je team of lokaal netwerk (bijvoorbeeld scholen, jeugdwerk, hulpverlening, politie) heeft iedereen vaak een ander stukje van de puzzel. Door uitwisseling in overlegmomenten kan je waardevolle inzichten krijgen.
Deel daarom actief wat je opvalt: signalen, trends en ontwikkelingen in de online leefwereld.
Online signalen krijgen pas betekenis wanneer ze gekoppeld worden aan wat je offline ziet, hoort of ervaart — bijvoorbeeld via gesprekken met de doelgroep, collega’s of je lokale netwerk.
Het is niet altijd eenvoudig om onmiddellijk correct te interpreteren wat je online ziet. Mensen gedragen zich online vaak anders dan offline (bijvoorbeeld minder geremd), en losse online informatie geeft niet altijd een volledig beeld. Wat problematisch lijkt, kan bijvoorbeeld ook stoerdoenerij zijn.
Daarnaast kunnen in bepaalde online subculturen andere normen en omgangsvormen gelden dan in de offline context. Denk bijvoorbeeld aan sommige online videogames, waar agressieve taal of gedrag vaker voorkomen zonder noodzakelijk problematisch te zijn. Bovendien speelt veel zich af in grijze zones. Problematische inhoud kan verpakt zijn in ogenschijnlijk onschuldige vormen, zoals memes, ironie of humor, waardoor de betekenis niet altijd duidelijk is.
Daarom is het belangrijk om signalen niet te snel te interpreteren, maar steeds te bekijken in hun context en waar mogelijk te bespreken met de persoon in kwestie of met anderen. Zo vermijd je verkeerde inschattingen.
Een open dialoog vormt daarbij een essentieel fundament. Door in gesprek te gaan met de betrokken persoon
kan je beter begrijpen wat er achter bepaald gedrag schuilgaat. Dit vraagt een professionele houding waarbij contact en dialoog centraal staan: actief luisteren, doorvragen en samen betekenis geven aan wat iemand zegt en doet. Door open en respectvol te communiceren, creëer je ruimte om signalen beter te duiden. Enkele vuistregels voor praktijkwerkers daarbij zijn:
- Stel open vragen en nodig de ander uit om, vanuit een niet-oordelende houding, na te denken over eigen uitspraken en gedrag.
- Wees transparant over je rol, opdracht en intenties. Zorg daarom dat je zelf helder hebt wat je mandaat is en bespreek dit met je team en leidinggevende.
- Werk betrouwbaar: zeg wat je doet en doe wat je zegt. Benoem verontrustend gedrag concreet, stel duidelijke grenzen en wees helder naar de persoon in kwestie over mogelijke vervolgstappen.
Denk op voorhand na over welke stappen je kan, mag of moet nemen wanneer je verontrustende signalen opmerkt. Mogelijke acties zijn bijvoorbeeld het signaleren via het platform, het bespreken binnen je team, er zelf mee aan de slag gaan binnen je rol, of het doorverwijzen naar externe partners (zoals lokale politie of casusoverleg).Bespreek deze procedures vooraf met je team en leidinggevende, zodat duidelijk is hoe je in dergelijke situaties kan handelen.
Verontrustende signalen: deDuider en andere tools
Gespecialiseerde toepassingen kunnen helpen om grote hoeveelheden online informatie te vertalen naar overzichtelijke thema’s en relevante signalen binnen je lokale context. Die toepassingen kunnen jou als praktijkwerker helpen bij het herkennen van patronen, zonder dat je zelf alle informatie voortdurend moet opvolgen.
Een interessant voorbeeld hiervan is deDuider. Dit is een AI-gedreven instrument dat lokale besturen ondersteunt bij het analyseren van publieke online discussies, onder andere op sociale media en fora. Met de tool kan men deze discussies vertalen naar geaggregeerde inzichten over thema’s, verhalen en standpunten. Zo krijgen lokale besturen zicht op wat er online leeft binnen hun gemeente of regio.
Concreet maakt de tool zichtbaar welke zorgwekkende of gespannen thema’s er spelen, bijvoorbeeld rond veiligheid, migratie of lokale incidenten, en hoe discussies verlopen: welke perspectieven aanwezig zijn, welke argumenten domineren en waar tegenstellingen ontstaan.
Deze inzichten helpen lokale besturen om online dynamieken en maatschappelijke spanningen beter te begrijpen, tijdig te handelen en hun beleid en communicatie gerichter te onderbouwen. Deze tool werd ontwikkeld door Textgain en maakt deel uit van het aanbod van erkende partnerorganisaties van Agentschap Binnenlands Bestuur, waar lokale besturen beroep op kunnen doen in het kader van de aanpak van schadelijke polarisatie en gewelddadige radicalisering. Meer informatie en toegang: www.deduider.be
Daarnaast bestaan er nog andere systemen. Feedbro is een RSS-feedlezer als browserextensie waarmee je nieuws, blogs en andere online bronnen op één centrale plaats kan volgen zonder telkens afzonderlijke websites te bezoeken. Binnen politiediensten wordt ook gewerkt met tools zoals NexusXplore, een AI-gestuurd OSINT-platform dat verschillende databronnen integreert en helpt bij het doorzoeken van open en gesloten online bronnen om signalen en risico’s sneller te detecteren. Daarnaast worden ook tools zoals Spotler, Coosto, en iMonitoring vaak gebruikt in een marketingcontext, maar ze kunnen ook door publieke actoren worden ingezet om online trends en thema’s te volgen.
Tot slot is ook EDDA Moderation een interessante tool. Dit is een AI-gestuurde moderatietool die gekoppeld wordt aan Facebookpagina’s (niet aan persoonlijke profielen) en haatdragende en bedreigende inhoud via real-time meldingen detecteert. Als beheerder kan je kiezen om de reacties te verwijderen, verbergen of erop te reageren om het gesprek te de-escaleren. De tool werd voor het eerst getest tijdens de Deense gemeenteraadsverkiezingen van 2025, waarbij meer dan 140 politici ze gebruikten om ruim 80.000 reacties te modereren. Deze applicatie wordt naar verwachting in 2026 gelanceerd in Denemarken, maar kan inspirerend zijn als voorbeeld van hoe AI-moderatie kan worden ingezet voor het beheer van je eigen online community.
Tegelijk blijft het essentieel dat tools niet op zichzelf staan. De interpretatie gebeurt altijd in combinatie met professionele inschatting en overleg.