Bouwsteen 4 - online beeldvorming en tools
De leefwereld van de doelgroep verdeelt zich vandaag over meerdere dimensies: hij is tegelijk offline en online. Discussies, spanningen en groepsdynamieken ontstaan vaak op het internet, maar hebben ook impact op wat er gebeurt in de klas, op straat of binnen je werking. Daarom is het belangrijk dat je als organisatie bewust inzet op online beeldvorming.
Met online beeldvorming bedoelen we dat je als organisatie zicht krijgt op wat er leeft in de online leefwereld van de doelgroep, een vinger aan de pols houdt en deze inzichten gebruikt om je werking beter op die leefwereld af te stemmen.
In deze bouwsteen bekijken we de volgende kernvraag:
Hoe kan je als organisatie online beeldvorming inzetten op een manier die ondersteunend is aan het werk, en geen extra belasting vormt?
Leidinggevenden spelen hierin een sleutelrol. Zij bepalen samen met het team waarom online beeldvorming wordt ingezet, wanneer dit zinvol is, en hoe dit concreet gebeurt binnen de werking. Hou hierbij rekening met de volgende aandachtspunten:
Online beeldvorming is geen doel op zich, maar een middel. Het is dan ook belangrijk om duidelijk af te bakenen wanneer het zinvol is om online informatie te verzamelen. Dit kan bijvoorbeeld nuttig zijn als je er spanningen mee kunt duiden, als je er een beter zicht op moeilijk bereikbare doelgroepen mee krijgt, of als je hierdoor offline signalen beter kunt begrijpen.
Tegelijk is het belangrijk om expliciet te maken wanneer jullie níet inzetten op online beeldvorming, zodat je vermijdt dat informatie wordt verzameld zonder duidelijke meerwaarde. Het gaat er dus niet om dat jullie alles volgen. Wel gaat het erom, gericht te kijken naar wat relevant is voor jullie rol. Dat doe je best:
- doelgericht: vertrek vanuit een concrete vraag, niet uit ‘alles willen volgen’;
- tijdsbewust: maak er geen permanente monitoring van;
- rolgebonden: blijf binnen je mandaat (bijvoorbeeld observeren, signaleren, of duiden).
Het kan uitdagend zijn voor praktijkwerkers om voortdurend zicht te houden op wat er online leeft, zeker omdat zij niet op alle kanalen aanwezig kunnen zijn en trends snel veranderen.
Daarom is het belangrijk om kennis en signalen te delen binnen het team en met lokale partnerorganisaties (zoals scholen, jeugdwerk, hulpverlening, of lokale politie). Door die perspectieven samen te brengen, ontstaat een vollediger en actueler beeld. Stimuleer als leidinggevende actieve kennisdeling en voorzie momenten om online inzichten te bespreken.
Online informatie krijgt pas betekenis wanneer ze wordt gekoppeld aan wat je offline ziet, hoort of ervaart — bijvoorbeeld in gesprekken met de doelgroep, het team of partnerorganisaties.
Als leidinggevende zorg je voor momenten waarop deze koppeling gemaakt wordt, bijvoorbeeld in het teamoverleg of in besprekingen binnen jullie bredere lokale netwerk van partnerorganisaties. Zo voorkom je dat losse signalen verkeerd worden geïnterpreteerd en werk je aan een gedeeld en onderbouwd beeld.
Praktijkwerkers kunnen gebruikmaken van verschillende tools om de online leefwereld van de doelgroep te observeren, variërend van online platforms tot geautomatiseerde monitoringtools of dashboards.
Als leidinggevende speel je hierin een belangrijke rol, samen met je team. Je maakt bewuste keuzes over welke tools worden ingezet en met welk doel. Daarbij zorg je ervoor dat het gebruik past binnen het mandaat van praktijkwerkers, en dat tools ondersteunend zijn aan het werk zonder een doel op zich te worden.
Online beeldvorming kan leiden tot het opmerken van verontrustende signalen. Het is daarom belangrijk om vooraf duidelijk te maken welke stappen praktijkwerkers binnen je organisatie kunnen, mogen of moeten nemen wanneer ze getuige zijn van zorgwekkende uitingen. Mogelijke acties zijn bijvoorbeeld het signaleren via het online platform waarop de signalen zich voordoen, het bespreken binnen het team, er zelf mee aan de slag gaan, of het doorverwijzen naar externe partnerorganisaties (zoals lokale politie of een casusoverleg).
Bespreek deze procedures op voorhand binnen het team, zodat praktijkwerkers weten hoe ze kunnen handelen wanneer zulke situaties zich voordoen.
Verontrustende signalen: deDuider en andere tools
Gespecialiseerde toepassingen kunnen helpen om grote hoeveelheden online informatie te vertalen naar overzichtelijke thema’s en relevante signalen binnen de lokale context. Dit ondersteunt praktijkwerkers bij het herkennen van patronen, zonder dat zij zelf alle informatie voortdurend moeten opvolgen.
Een interessant voorbeeld hiervan is deDuider, gebruikt door lokale besturen.
deDuider is een AI-gedreven instrument dat lokale besturen ondersteunt bij het begrijpen van online discussies en maatschappelijke spanningen. De tool werd ontwikkeld door Textgain en maakt deel uit van het aanbod van erkende partnerorganisaties van Agentschap Binnenlands Bestuur, waar lokale besturen beroep op kunnen doen in het kader van de aanpak van schadelijke polarisatie en gewelddadige radicalisering.
deDuider analyseert publieke online discussies, onder andere op sociale media en fora, en vertaalt deze naar geaggregeerde inzichten over thema’s, verhalen en standpunten. Op die manier krijgen lokale besturen zicht op wat er online leeft binnen hun gemeente of regio.
Concreet maakt de tool zichtbaar welke zorgwekkende fenomenen en spanningsvolle thema’s er spelen, bijvoorbeeld rond veiligheid, migratie of lokale incidenten. Daarnaast biedt deDuider inzicht in hoe discussies verlopen: welke perspectieven er aanwezig zijn, welke argumenten domineren en waar tegenstellingen ontstaan.
Door deze inzichten kunnen lokale besturen complexe online dynamieken en maatschappelijke spanningen beter begrijpen en vroegtijdig signaleren. Dit ondersteunt hen om hun beleid en communicatie beter te onderbouwen en om tijdig en doordacht te handelen. Meer informatie en toegang: deduider.be.
Naast deDuider bestaan er nog andere systemen.
Feedbro is een RSS-feedlezer als browserextensie waarmee je nieuws, blogs en andere online bronnen op één centrale plaats kan opvolgen zonder telkens afzonderlijke websites te bezoeken. Binnen politiediensten wordt ook gewerkt met tools zoals NexusXplore, een AI-gestuurd OSINT-platform dat verschillende databronnen integreert en helpt bij het doorzoeken van open en gesloten online bronnen om signalen en risico’s sneller te detecteren. Daarnaast worden ook tools zoals Spotler, Coosto, en iMonitoring vaak gebruikt in een marketingcontext, maar ze kunnen ook door publieke actoren worden ingezet om online trends en thema’s op te volgen.
Tot slot is ook EDDA Moderation een interessante tool. Dit is een AI-gestuurde moderatietool die gekoppeld wordt aan Facebookpagina’s (niet aan persoonlijke profielen) en haatdragende en bedreigende inhoud via real-time meldingen detecteert. Als beheerder kan je kiezen om de reacties te verwijderen, verbergen of erop te reageren om het gesprek te de-escaleren. De tool werd voor het eerst getest tijdens de Deense gemeenteraadsverkiezingen van 2025, waarbij meer dan 140 politici ze gebruikten om ruim 80.000 reacties te modereren. Deze applicatie wordt naar verwachting in 2026 gelanceerd in Denemarken, maar kan inspirerend zijn als voorbeeld van hoe AI-moderatie kan worden ingezet voor het beheer van je eigen online community.
Tegelijk blijft het essentieel dat tools niet op zichzelf staan. De interpretatie gebeurt altijd in combinatie met professionele inschatting en overleg.