Straathoekwerk is één van de puzzelstukjes

Aandacht voor kwetsbare mensen en groepen 

"Het is opvallend dat quasi elke politieke partij in zijn partijprogramma’s aandacht heeft voor de meest kwetsbare groepen. Uiteraard geeft iedereen een eigen invulling van wat zij vinden wat er met die groepen moet gebeuren. Maar er is wel aandacht en dat moeten we aangrijpen."

"Straathoekwerk wordt in diezelfde partijprogramma’s omschreven als de manier om de meest kwetsbare mensen te bereiken. Ook al zijn de oorspronkelijke doelstellingen soms anders, toch kan dit een manier zijn om vooroordelen te counteren en de drempels waar gasten op botsen te benoemen. We moeten aantonen dat iedereen in de samenleving er baat bij heeft dat ook onze gasten positieve aansluiting vinden."

Verhalen nuanceren en zorgen voor begrip 

"Er wordt vaak hard en polariserend gesproken over de meest kwetsbare mensen. Zowel in de politiek als in de (sociale) media. Heel vaak wordt de schuld van miserie bij mensen zelf gelegd. Er zijn nochtans zeer weinig mensen die kiezen voor een leven in armoede. Door het verhaal van gasten te brengen, ontstaat er vaak meer begrip. De kracht van ons werk is dat we die verhalen kennen en zo het beeld kunnen nuanceren."

"Mensen hebben het vaak over ‘profiteurs’. Eerst en vooral toont onderzoek aan dat het een bijzonder kleine groep is die onrechtmatig gebruikt maakt van rechten, hoewel dit enorm wordt uitvergroot. Iedereen is er het over eens dat je onrechtmatig gebruikt moet aanpakken. Maar vanaf wanneer spreek je van profiteren?"

"Beleidsmakers bepalen hun visie en bouwen op basis daarvan regelgeving op. Maar naast regelgeving heb je ook maatwerk nodig. Wij botsen soms op regels, maar ook sociaal werkers binnen het OCMW botsen daar bijvoorbeeld op. Ze krijgen strikte regels opgelegd, maar merken ook dat daardoor gasten niet tot hun rechten komen of het zelfs nog moeilijker krijgen. Wie in de sociale sector werkt, ziet hoe moeilijk het is voor mensen om te overleven. En dan is het zonde dat het idee van ‘profiteurschap’ bovendrijft in de media of zelfs in politieke debatten." 

Straathoekwerk draagt bij aan veiligheid

"Beleidsmakers liggen wakker van fenomenen zoals overlast, veiligheid, eenzaamheid en polarisatie. De uitdagingen zijn ook heel groot, zowel lokaal als bovenlokaal."

"Ik ben er ook van overtuigd dat straathoekwerk bijdraagt aan meer veiligheid en minder overlast. Dat is niet onze hoofddoelstelling, maar wel een belangrijk neveneffect. In elk veiligheidsplan wordt beklemtoond dat je niet alles kan oplossen met repressie of sanctionerende maatregelen. Je moet mensen het gevoel geven dat ze erbij horen. En dat is onze focus: we zoeken aanknoping bij mensen die het gevoel hebben dat ze er niet bij horen. Er is niks zo belangrijk dan je gehoord voelen. Wie zich geapprecieerd voelt, heeft meer reden om zich te schikken naar de regels. Want je weet waarom je dat doet, je hebt iets te verliezen. Op plaatsen met overlast, treffen we vaak mensen aan die geen connectie meer hebben met de samenleving."

De metafoor van het gezin

"Je kan het vergelijken met een gezin. Stel dat één van de kinderen het bont maakt, dan kan je 2 dingen doen. Je kan het kind warm blijven omarmen en tegelijk duidelijk grenzen stellen. Of je kan een kind volledig wegduwen en eruit zetten. De kans is in dat geval groot dat het kind zich afzet, niet meer luistert en je er ook geen vat meer op hebt. It takes a village to raise a child. Maar als je mensen uit je dorp zet, dan heb je geen connectie meer. En dan hebben mensen niks meer te verliezen."

"We zien in verschillende steden dat er meer wordt ingezet op het wegduwen van mensen uit de stad of gemeente. Dan verschuiven mensen en duiken ze in andere steden op. En dan worden ze daar opgepikt door een andere straathoekwerker. Hoe ver wil je mensen wegduwen? Uit de stad, uit de provincie, uit België of Europa? We hebben een concreet voorbeeld van een man die het land werd uitgezet. De situatie in zijn thuisland was zo slecht dat hij 4 jaar later terugkeerde naar België met een veel zwaardere problematiek. De man had geen connectie in het land van oorsprong, voor hem was België zijn thuis. Nu is hij hier terug met een veel zwaardere problematiek. En dat gaat de samenleving uiteindelijk veel meer geld kosten."

Werken aan sociale cohesie

"Daarom werken straathoekwerkers aan sociale cohesie. Werkers bouwen bruggen in de wijk zelf, op stadsniveau en zelfs breder. Kwartiermaken zit nu eenmaal in ons DNA. Met de vermaatschappelijking van de zorg worden bedden afgebouwd en wil men mensen in de maatschappij laten functioneren. Maar een samenleving is daar niet altijd klaar voor."

"Straathoekwerk probeert buurtbewoners, organisaties en beleid op een andere manier te laten kijken naar gasten en connecties te leggen." 

Ontoegankelijke diensten versus toegankelijke roesmiddelen

"Ook de leefwereld van onze gasten is veranderd en regelgeving is zo complex. Kijk maar eens hoe moeilijk het voor ons is om een bouwaanvraag te doen of een langdurige ziekte aan te geven. Maar we hebben mogelijkheden om daar mee om te gaan: we kunnen ons snel verplaatsen, we hebben een computer met internet, we hebben een netwerk dat ons kan helpen en een fatsoenlijke thuisplek waar we kunnen nadenken en dit in orde maken. Gasten hebben dat vaak niet. Daarenboven zijn organisaties ook veel minder bereikbaar geworden. Je stapt niet zomaar een dienst binnen, maar moet een afspraak maken, liefst zelfs digitaal."

"Het digitale is niet meer weg te denken in onze samenleving. En dat zien we ook in het straathoekwerk.  Voor een deel van onze gasten is het digitale een belangrijk deel van hun leefwereld. We zijn rond de digitale leefwereld - samen met SAM - meer kader aan het ontwikkelen. En dat is nodig."

"Andere zaken zijn veel toegankelijker geworden voor gasten. Dat heeft voordelen, maar ook nadelen. Zo zien we een vlottere toegang van roesmiddelen, met meer en zwaarder gebruik bij gasten. Een veelheid aan producten zijn vlot verkrijgbaar op straat. En wie even wil ontsnappen aan de miserie van de dag, gaat vaker op zoek naar directe behoeftebevrediging. Armoede is een constante stresssituatie, waardoor mensen meer in het hier en nu leven, denken en handelen. Dat is ook wat ‘de theorie van schaarste’ stelt."

Straathoekwerk is één van de puzzelstukjes  

"De problemen waar gasten op botsen zijn zodanig complex, dat we het niet alleen kunnen doen. Er is de laatste jaren meer samenwerking met andere organisaties en diensten. Samenwerken is niet altijd makkelijk want iedereen vertrekt vanuit andere doelstellingen. Sommige organisaties zijn zeer oplossingsgericht, maar dat werkt niet voor iedereen. Dus heb je ook werkingen nodig die op ritme van gasten werken en vanuit harm reduction principes."  

"Straathoekwerk zit mee rond de tafel – met de toestemming van de gast – om expertise te delen en te kijken wat mogelijk is om een kwaliteitsvol leven te realiseren. En we pleiten om dat maximaal met gasten samen te doen. Waar het kan, zitten gasten mee rond de tafel. Dat is niet altijd makkelijk. De vergadercultuur en de leefwereld van gasten liggen soms ver uit elkaar. Het zou mooi zijn om ook die drempels weg te werken, maar dat kost tijd. Tijd die er niet altijd is."

Samenwerken in de praktijk

"Onlangs won het Cabrio-project in Pelt de federale armoedeprijs. Cabrio is een voorbeeld van multidisciplinaire samenwerking. Sociaal werkers zitten samen rond de tafel. Iedereen deelt zijn/haar expertise, zodat er betere zorg kan verleend worden aan de gast in kwestie."

"Een goede samenwerking begint met je eigen rol, opdracht en deontologie door en door te kennen. En het moet ook gedragen zijn door een organisatie die realistische verwachtingen stelt. Dat lijkt eenvoudig maar dat is het niet. Vanuit het straathoekwerk zijn we constant bezig met onze opdracht te verduidelijken en zuiver te benoemen wat we wel en niet doen. Complexe problemen en context zorgen dat die duidelijkheid vaak door de vingers glipt en verwatert."  

Werken in vertrouwen 

"Het zit in onze werkvorm ingebakken om te werken vanuit vertrouwen. Dat is ook nodig om onze job te kunnen uitoefenen. We horen zoveel verhalen van gasten die de connectie met de hulpverlening en de samenleving verbreken. We nemen die verhalen serieus en trachten die fragiele band te bewaken en niet te schaden."

"Gasten hebben in de hulpverlening vaak kwetsuren opgelopen, ondanks de goede bedoelingen van hulpverleners. Maar het zorgt ervoor dat ze geen vertrouwen meer hebben. Als er dan over hen gesproken wordt, dan heeft dat zware gevolgen. Het is vaak ook niet nodig om over mensen te praten. Je kan praten over situaties en concepten, zonder namen te noemen. Sommige teams zijn daar zeer goed getraind in. Beroepsgeheim is niet zomaar uitgevonden, maar het mag ons niet belemmeren om goed en deontologisch correct samen te werken." 

Straathoekwerk is niet altijd zichtbaar 

"Een straathoekwerker werkt heel vaak achter de schermen. Dat maakt het voor beleidsmakers of organisaties niet altijd zichtbaar wat we doen. Toch kruipt er in dat werk achter de schermen zeer veel tijd. Als we een gast tot bij de hulpverlening brengen, dan is een werker daar vaak al heel lang en intensief mee bezig geweest."

'Straathoekwerkers planten zaadjes, zodat gasten op het moment dat ze er klaar voor zijn een nieuwe stap zetten. Maar ook als gasten die stap niet zetten, worden ze niet los gelaten. Straathoekwerkers doen een soort van voortraject, op ritme van gasten, zonder dat je er resultaten of doelstellingen aan kan ophangen. Hetzelfde doen we wanneer gasten tegen muren of drempels botsen. We zijn een vangnet, wanneer gasten botsen op muren of gesloten deuren." 

Een duidelijke werkvorm

"Straathoekwerk is moeilijk in één zin te omschrijven. Het gaat om positief en onvoorwaardelijk werken met de meest kwetsbare mensen. Het is een goed onderbouwde werkvorm, met doelstellingen en een deontologisch kader. Kiezen voor straathoekwerk is kiezen voor een totaalpakket. Je kan er niet uit plukken. Je kan niet een beetje straathoekwerker zijn."

"En tegelijk is er binnen dat kader zo’n breed gamma aan mogelijkheden om met gasten te werken: van informeren, adviseren, spiegelen, doorverwijzen tot (ontspannende) activiteiten, participeren in de leefwereld en samen met gasten structureel werken. Alles kan."

Langetermijnvisie

"Als we onze job goed doen, dan merk je daar op lange termijn resultaten van. Zeker in kleinere gemeenten is de impact van straathoekwerk zichtbaar. In grotere steden is dat vaak minder snel zichtbaar, door de grootte van het werkgebied. Maar als we echt alle zeer kwetsbare mensen en groepen willen bereiken, dan hebben we veel meer straathoekwerkers nodig."

"Er zijn mensen en groepen waar we nu niet op kunnen inzetten, omdat we met te weinig zijn. En dat zorgt soms voor ethisch zware knopen, waarbij we kiezen voor de meest kwetsbaren. Dat betekent dat je soms moeten kiezen om bepaalde mensen uit de lijst te halen omdat er nog kwetsbaardere mensen in de wijk rondlopen. Dat is heel pijnlijk, ook voor werkers." 

Internationale bekendheid

"Het straathoekwerk in Vlaanderen staat internationaal hoog aangeschreven. Net omdat we de werkvorm zo zuiver wordt gehouden en we tegelijk constant kritisch reflecteren over onze rol en opdracht. We mogen best wel trots zijn op het werk dat we doen. Standvastig, betrouwbaar en transparant, naar gasten, naar organisaties en naar beleid."

* Het straathoekwerk spreekt niet over cliënten maar over ‘gasten’.