Deze publicatie verscheen oorspronkelijk in 2021. Sindsdien zijn er een aantal ontwikkelingen geweest op het vlak van definities, richtlijnen en regelgeving rond vrijheidsbeperkende maatregelen. Daardoor zijn de rubrieken 'Definitie VBM' en 'Regelgevend kader' niet langer actueel.
Voor de rubriek 'Definitie VBM' verwijzen we je graag naar de intersectorale lijst met definities en begrippen over vrijheidsbeperkende maatregelen. Deze lijst werd in juli 2024 goedgekeurd door het Managementcomité van het beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin en vormt het actuele referentiekader voor de gehanteerde definities.
In 2025 werd een nieuw intersectoraal richtlijnenkader ontwikkeld voor de preventie en toepassing van afzondering en fixatie. Voor de rubriek ‘Regelgevend kader’ en voor de meest actuele informatie over de beleidsontwikkelingen verwijzen we je graag naar deze webpagina van Departement Zorg.
Ook in andere rubrieken wordt op enkele plaatsen verwezen naar richtlijnen, referentiekaders en andere documenten waarvoor intussen nieuwere versies of kaders beschikbaar zijn. Hoewel sommige van die verwijzingen niet meer actueel zijn, blijven de reflectievragen, tips en handvatten in deze publicatie een bruikbaar reflectie- en inspiratiekader voor de praktijk.
SAM verkent momenteel de mogelijkheden voor een grondige actualisering van deze publicatie.
Werken aan een bewuster beleid voor vrijheidsbeperkende maatregelen in je organisatie, dat doe je niet in je eentje. Maar hoe begin je eraan? De tool ‘Bewuster omgaan met vrijheidsbeperkende maatregelen’ helpt je om er met je collega’s gestructureerd over na te denken.
De publicatie biedt je ook houvast om het resultaat van je denkproces te vertalen naar afspraken en procedures in je organisatie.
‘VBM’: waarover gaat het?
‘Vrijheidsbeperkende maatregelen’ (VBM) zijn alle maatregelen die een beperking van de bewegingsvrijheid, van contact met de buitenwereld of van keuzevrijheid van een zorggebruiker inhouden. Niemand wordt graag in zijn vrijheid beperkt, en geen voorziening past graag vrijheidsbeperkende maatregelen toe. Het principieel uitgangspunt is dan ook ‘Nee, tenzij’: tenzij het in het belang van de cliënt zelf is, van andere cliënten of van de medewerkers.
Als vrijheidsbeperkende maatregelen toch toegepast worden, is het van het grootste belang voor alle betrokkenen dat het op een bewuste en correcte manier gebeurt.
Stafmedewerkers, directie, zorgverleners en andere collega’s op de werkvloer kunnen het best samen nadenken over het VBM-beleid. Het is een proces van bewustwording en bewustmaking, van kritische zelfreflectie en wellicht ook van veranderingen in je organisatie.
‘Bewuster omgaan met vrijheidsbeperkende maatregelen’ is een reflectie-instrument dat jou, je collega’s en je organisatie helpt om samen zo’n proces te doorlopen.
