Lees meer over analyse in de schuldhulpverlening
Welke oorzaak ligt aan de bron van de financiële problemen van je cliënt? Dat is niet altijd eenduidig te benoemen.
Gaat het over een structureel tekort aan inkomen? Dan onderzoek je of alle rechten zijn uitgeput, en of er uitgaven verlaagd kunnen worden.
Gaat het over schulden met een (ex-)partner? Dan weet je dat er meerdere partijen betrokken zijn.
Vijf oorzaken voor schulden
Elk van deze vijf schuldenoorzaken, of de combinatie ervan, vraagt een andere aanpak in je begeleiding:
- Overlevingsschulden: er is een structureel tekort aan inkomen om noodzakelijke basisbehoeften te betalen. De cliënt maakt schulden om te 'overleven'. Deze schulden komen voor bij mensen die moeten rondkomen met lage lonen of vervangingsinkomens, terwijl de levenskosten stijgen.
- Overbestedingsschulden: er wordt meer uitgegeven dan er inkomsten zijn. Deze schulden ontstaan uit een consumptiepatroon waarbij iemand moeilijk prioriteiten kan stellen in het budget. De sociale en maatschappelijke druk om te consumeren wint het op de weerbaarheid om 'nee' te zeggen.
- Aanpassingsschulden: een verandering in de levensomstandigheden doet het inkomen dalen of de uitgaven stijgen. Schulden ontstaan omdat cliënten zich niet hebben voorbereid of hun financiën niet hebben aangepast. Ziekte, werkloosheid en (echt)scheiding zijn in deze categorie de meest voorkomende oorzaken.
- Schulden door psychosociale problemen: geld uitgeven wordt een uitlaatklep om problemen te compenseren (eenzaamheid, relatieproblemen, peer pressure, verslaving,...). De cliënt probeert zich gelukkiger te voelen door iets te kopen. Deze compensatie kan leiden tot verslavingen aan shoppen, drugs, gokken ...
- Afgeleide schulden: een schuldensituatie door toedoen van derden, door fraude of door hoge invorderingskosten. De cliënt heeft de situatie niet zelf in de hand, want die wordt buiten hem- of haarzelf veroorzaakt. Horen ook in deze categorie: terugbetalingen of inkomsten die achterwege blijven, schulden van een (ex-)partner,...
Een mix van oorzaken
In de praktijk is het moeilijk om de vinger te leggen op één oorzaak. Vaak stuit je op een mix van oorzaken die tot een schuldensituatie hebben geleid.
Houd daarbij ook rekening met psychologische processen die de oorzaak kunnen zijn van het (verder) ontstaan van de schulden.
Wat doen schulden met mensen?
- Door de institutionele drempels stappen ze niet gemakkelijk naar hulpverlening.
- Door stress of schaarste kunnen ze moeilijk vooruit plannen.
- Ze hebben weinig (zelf-)vertrouwen.
- Ze zijn gevoelig voor beloning of comfort.
- Ze staan onder druk door het individueel schuldmodel.
- Ze schamen zich voor hun situatie.
- Ze komen in een vicieuze cirkel terecht.
Waarom is dit belangrijk?
Bij het zoeken naar een oplossing breng je de oorzaak van de schuldenproblematiek in kaart. Naargelang van de oorzaken die je detecteert, stippel je een ander traject uit met je cliënt. Zo kan je beter op maat werken. Je kan gericht werken aan de financiële redzaamheid van je cliënt, om herval te vermijden.
Tips
- Overleg met je collega's: dat versterkt je positie en komt de begeleiding ten goede. Welke oorzaken zien zij vaak terugkomen in dossiers? Welke tools hebben zij ingezet tijdens de begeleiding?
- Valt het op dat vaak dezelfde schuldoorzaken terugkomen? Bekijk hoe je dat kan signaleren bij een bevoegde instantie. Schulden hebben een structurele oorzaak. Als sociaal werker heb je de opdracht om politiserend te werken: je plaatst schulden in een maatschappelijk kader om ze ook zo aan te pakken.
Onderzoek en registratie van schuldoorzaken
SAM onderzoekt de schuldoorzaken (en andere elementen) van de gezinnen die gevolgd worden door een erkende instelling voor schuldbemiddeling (EISB).
De EISB wordt gevraagd om jaarlijks een basisregistratie in te vullen.
Vijfjaarlijks wordt er via een steekproef een uitgebreide registratie gevraagd.
Het doel van deze registratie:
- effectieve ondersteuning bieden aan gezinnen die te maken hebben met financiële problemen
- beleidsmakers inzicht geven in de omvang en aard van de schuldenproblematiek in Vlaanderen.
Meer informatie vind je op onze themapagina Budget en schulden
Methodisch en doordacht werken om je cliënt zo goed mogelijk bij te staan?
