Inspiratiedag: Van vrijheidsbeperkende naar vrijheidsversterkende maatregelen

• 09.00 uur  Ontvangst met koffie en thee
• 09.30 uur  Welkomstwoord
• 09.40 uur  Voorwoord door het Kabinet van de Vlaamse minister van Welzijn en Armoedebestrijding, Cultuur en Gelijke Kansen 
• 09.55 uur  Resultaten project Omgaan met VBM
• 10.25 uur  Toelichting verhouding oude richtlijnen en nieuw richtlijnenkader
• 10.45 uur  Pauze met standenmarkt
• 11.10 uur  Getuigenissen
• 11.40 uur  Panelgesprek
• 12.45 uur  Lunchpauze met standenmarkt
• 13.45 uur  Keuzesessie 1
• 14.55 uur  Keuzesessie 2 
• 16.00 uur  Receptie

In gesprek over de richtlijnen rond afzondering en fixatie en hun impact op de praktijk.

Hoe gaan we om met vrijheidsbeperkende maatregelen als afzondering en fixatie, en hoe zetten we in op vrijheidsversterkende alternatieven?

In dit panel gaan we de dialoog aan vanuit het perspectief van hulpverleners, cliënten, organisaties, onderzoekers en beleidsmakers over wat de richtlijnen over de preventie en toepassing van afzondering en fixatie betekenen in de dagelijkse praktijk.
Hoe brengen we deze richtlijnen tot leven?
Waar botsen we op grenzen?
Wat helpt om duurzame verandering mogelijk te maken?

We staan stil bij de evenwichtsoefening tussen zorgen voor cliënten en zorgen voor medewerkers, en verkennen samen hoe we kunnen groeien naar vrijheidsversterkende zorg.

Keuzesessie 1 – 13.45 uur

Lezing: het RESPECT-model

Door Thomas Raemdonck

De relatie tussen hulpverlener en zorgvrager is in de zorg cruciaal. Om met gevoelens van onmacht om te gaan en herstel echt te bevorderen, is er nood aan vertrouwen. Maar terwijl het werk van de hulpverlener vandaag steeds meer in cijfers, grafieken en protocollen wordt gegoten, komt het dagelijks contact met de zorgvrager onder druk te staan.

Het RESPECT-model toont hoe hulpverleners in een complexer wordende zorg toch tijd kunnen maken voor oprechte interactie. Op basis van zijn decennialange praktijkervaring laat Thomas Raemdonck zien hoe  de moeilijkste situaties niet steeds moeten leiden tot onbegrip en frustratie maar net ruimte bieden voor een menselijke omgang. Dit model is een must voor wie  respectvol wil omgaan met zorgvragers en met een vernieuwde blik aan de slag wil.’

 https://www.nl.fnac.be/a12508816/Pieter-Loncke-Het-respectboek-voor-de-zorg

Workshop: reflectiespel Omgaan met VBM (Volzet)

Het reflectiespel is een realisatie van het project Omgaan met VBM. Het spel ondersteunt teams om te reflecteren over hun denkproces en handelingen in contexten van spanning en escalatie.

In een interactief spelformat wordt een scenario doorlopen met verschillende keuzeopties, waaronder het toepassen van vrijheidsbeperking.

De keuzes die je als groep maakt, hebben impact op het verloop van het verhaal. Na het spel worden reflecterende vragen gesteld en wordt het gesprek geopend om samen stil te staan bij de gemaakte keuzes en de gevolgen. Als deelnemer maak je de vertaalslag van het fictieve scenario naar je eigen praktijk. Na het volgen van deze workshop kan je aan de slag met het reflectiespel in je eigen team.

Workshop: ethisch juridische aspecten van vrijheidsbeperking

Door Steunpunt WVG en SAM, steunpunt Mens en Samenleving – Tim Opgenhaffen en Kris Stas

De toepassing van vrijheidsbeperkende maatregelen is ingebed in een juridisch kader, maar dat kader is niet zwart-wit. Professionals beschikken vaak over een handelingsruimte waarin ze afwegingen mogen én moeten maken. Daarbij rijzen moeilijke vragen. Wat betekent ‘ernstig en acuut gevaar’? Zijn afzondering en fixatie nog te vermijden? Wat moet daarvoor precies worden overwogen? Welke maatregelen zijn verantwoord? En hoeveel inspraak krijgt de zorggebruiker?

In deze interactieve sessie word je uitgenodigd om ethisch te reflecteren binnen de ruimte die het recht laat. De sprekers gaan daarbij in op je concrete vragen.

Inspirerende praktijk: van de ‘visbokaal’ naar een bureau middenin de leefruimte

Door Elegast - Yana Wouters

Vanuit het project Omgaan met VBM delen we inspirerende praktijken. Ook op onze inspiratiedag hebben ze een plaats en vertellen mensen uit de praktijk over hoe zij verandering in hun organisatie hebben aangepakt.

In deze sessie, gebaseerd op het artikel ‘Van de ‘visbokaal’ naar een bureau middenin de leefruimte’, vertellen medewerkers van OOOC Harmonie hoe zij hun bureau bewust een plek gaven midden in de leefruimte, en welke verandering dat teweegbracht in sfeer, veiligheid en contact met jongeren.

Je krijgt een inkijk in en kan vragen stellen over:

• hoe het team het proces stapsgewijs en in dialoog vormgaf
• welke keuzes en afwegingen rond veiligheid, privacy en materiaal gemaakt werden
• hoe nabijheid helpt om spanningen sneller op te pikken en te voorkomen
• wat deze manier van werken betekent voor jongeren en begeleiders

De workshop is sterk praktijkgericht, met concrete voorbeelden, aanpakken die vandaag gebruikt worden en ruimte om vragen of eigen situaties voor te leggen. Verwacht geen theorie, maar hands-on inzichten die je meteen meenemen naar jouw eigen werking.

Inspirerende praktijk: het Support & InterventieTeam

Door Sint Oda – Peter Heylen

Vanuit het project Omgaan met VBM delen we inspirerende praktijken. Ook op onze inspiratiedag hebben ze een plaats en vertellen mensen uit de praktijk over hoe zij verandering in hun organisatie hebben aangepakt.

In deze sessie vertelt het Support & InterventieTeam (SIT) van Sint Oda hoe zij teams ondersteunen met de vraag ‘Hoe moeten we omgaan met moeilijk verstaanbaar gedrag?’. De focus ligt daarbij op wat teams nodig hebben om hun draagkracht te versterken.

In deze sessie ontdek je hoe het SIT-team:

• met interventies werkt die duidelijkheid en rust brengen
• teams ondersteunt om opnieuw grip, draagkracht en perspectief te vinden
• op organisatieniveau meebouwt aan duurzame afspraken en structuren die escalaties helpen voorkomen

De workshop is sterk praktijkgericht, met concrete voorbeelden, aanpakken die vandaag gebruikt worden en ruimte om vragen of eigen situaties voor te leggen. Verwacht geen theorie, maar hands-on inzichten die je meteen meenemen naar jouw eigen werking.

Netwerktafel

Tijdens de netwerktafels ga je in kleine groepen in gesprek rond een prikkelende vraag, quote of stelling. Hulpverleners uit verschillende sectoren – jeugdhulp, VAPH, GGZ – schuiven samen aan tafel om ideeën te delen, ervaringen uit te wisselen en elkaar te inspireren.

De kracht van de netwerktafels zit in de intersectorale uitwisseling. Je ontmoet collega’s met uiteenlopende invalshoeken. Dit zorgt voor verrassende inzichten en nieuwe perspectieven. Een externe moderator begeleidt het gesprek, zorgt voor een veilige sfeer en helpt om ieders stem aan bod te laten komen.

Of je nu graag reflecteert, zoekt naar frisse ideeën of benieuwd bent hoe anderen omgaan met gelijkaardige uitdagingen, de netwerktafels bieden een open, dynamische setting om te verbinden en samen wijzer te worden.

Keuzesessie 2 – 14.55 uur

Lezing: van ‘ja, maar’ naar ‘nee, tenzij’: expertise ontwikkelen en delen rond vrijheidsbeperkende maatregelen

Door het Platform VBM – Mieke Lagrou

Het Vlaams platform vrijheidsbeperkende maatregelen is een community of practice van professionals uit verschillende sectoren: VAPH-voorzieningen, geestelijke gezondheidszorg, revalidatiecentra, onderwijs… Ook ICOBA, het kennis- en expertisecentrum rond agressie, neemt deel. Het platform telt bijna vijftig leden, vooral stafmedewerkers, teamverantwoordelijken en diensthoofden. Nieuwe deelnemers zijn welkom!

Het Platform VBM komt al meer dan 10 jaar samen en streeft naar meer bewustwording bij de toepassing van vrijheidsbeperkende maatregelen, en naar afbouw ervan. Het principiële uitgangspunt is ‘nee, tenzij’. Is de toepassing van vrijheidsbeperkende maatregelen toch onvermijdelijk, dan moeten ze correct, bewust en proportioneel gebruikt worden. Dit met het oog op de levenskwaliteit van de cliënten en op hun grondrechten.

Tijdens deze lezing vertellen we meer over het proces dat organisaties en het platform zelf gelopen hebben van ‘ja, maar’ naar ‘nee, tenzij’. Gezonde reflexen en bewustwording zijn de basis voor verandering.

Workshop: helpende houding van hulpverleners in crisissituaties

Door Psyche – Peter Dierinck
 

Als zorgmedewerker kom je soms in contact met mensen in een extreme gemoedstoestand.
Op zulke momenten is een doordachte aanpak essentieel. Hoe breng je dan rust en verbinding? En hoe zet je in op de-escalatie? We gaan in op hoe stigma en vooroordelen de blik van hulpverleners kunnen kleuren en hoe je daar bewust mee omgaat. Je krijgt aanknopingspunten om in te zetten op het bouwen van een vertrouwensband en hoe je verbale én non-verbale houding een positieve invloed kan hebben.

Workshop: zorgtechnologie als alternatief voor vrijheidsbeperkende maatregelen

Door Vives – Nathalie Vanrumbeke

In deze sessie verkennen we hoe zorgtechnologie kan bijdragen aan het vergroten van autonomie, rust en veiligheid. We buigen ons over de centrale vraag of technologie een menswaardig alternatief kan bieden voor vrijheidsbeperkende maatregelen.

Aan de hand van concrete voorbeelden en demonstraties krijg je inzicht in technologische toepassingen op verschillende domeinen:

• Omgevingsaanpassingen: hoe technologie de leefomgeving kan ondersteunen en structureren
• Welzijn en comfort: tools die bijdragen aan een gevoel van geborgenheid en rust
• Veiligheid en mobiliteit: oplossingen die beweging mogelijk maken zonder risico’s
• Planning en geheugen: technologie als geheugensteun en structuurhulp
• Communicatie en sociaal contact: digitale middelen die verbinding bevorderen

Daarnaast staan we stil bij hoe je gepaste technologie kiest. Je krijgt handvaten om af te stemmen op noden, context en ethische afwegingen. De sessie biedt ruimte voor interactie, reflectie én het ontdekken van inspirerende toepassingen in de praktijk.

Workshop: Cachet op slot

Door Cachet

In deze vorming getuigen mensen over hun ervaringen als kind of jongere met afzondering en fixatie binnen de jeugdhulp of psychiatrie. Door het gebruik van beeld- en geluidsfragmenten maak je kennis met meerdere ervaringen en aanbevelingen.
Wat was de aanleiding? Welke gevoelens bracht de toepassing daarvan bij hen teweeg? Is het wel altijd nodig? Indien wel, waar moet je dan rekening mee houden? Hoe kan je de toepassing ervan, volgens jongeren, vermijden?

In deze vorming kom je vervolgens te weten waar je antwoorden vindt om jouw praktijk te verbeteren.

Inspirerende praktijk: verbindend gezag

Door PAika – Edward Campforts en Karolien Ten Haaf

Vanuit het project Omgaan met VBM delen we inspirerende praktijken. Ook op onze inspiratiedag hebben ze een plaats en vertellen mensen uit de praktijk over hoe zij verandering in hun organisatie hebben aangepakt.

In deze sessie vertellen de dienstverantwoordelijke arts en hoofdverpleegkundige van de Psychiatrische Afdeling infants, kinderen en adolescenten van het UZ Brussel

• hoe zij Verbindend Gezag waarmaken in hun dagelijkse werking
• hoe ze met de methodiek van geweldloos verzet, minder vrijheidsbeperkende maatregelen moeten toepassen
• over begrippen zoals ‘supporters’, ‘aanwezigheid’, ‘herstel- en relatiegebaar’ en ‘transparantie’
• over de zoektocht die het team en de organisatie heeft ondernomen om deze methodiek te integreren in hun werking en wat deze visie hen gebracht heeft

Uit hun verhaal blijkt dat je met deze visie en methodiek verzet kunt aantekenen tegen destructief gedrag, op een ‘geweldloze’ manier.

Deze sessie is sterk praktijkgericht: geen abstracte theorie, wel concrete voorbeelden uit de praktijk, interactieve vragen en reflectie. Ben je op zoek naar een manier om gezag en nabijheid te combineren en zo escalaties te voorkomen of te de-escaleren? Dan biedt deze sessie je inspiratie om in je eigen werkveld aan de slag te gaan.

Netwerktafel

Tijdens de netwerktafels ga je in kleine groepen in gesprek rond een prikkelende vraag, quote of stelling. Hulpverleners uit verschillende sectoren – jeugdhulp, VAPH, GGZ – schuiven samen aan tafel om ideeën te delen, ervaringen uit te wisselen en elkaar te inspireren.

De kracht van de netwerktafels zit in de intersectorale uitwisseling: je ontmoet collega’s met uiteenlopende invalshoeken, wat zorgt voor verrassende inzichten en nieuwe perspectieven. Een externe moderator begeleidt het gesprek, zorgt voor een veilige sfeer en helpt om ieders stem aan bod te laten komen.

Of je nu graag reflecteert, zoekt naar frisse ideeën of benieuwd bent hoe anderen omgaan met gelijkaardige uitdagingen: de netwerktafels bieden een open, dynamische setting om te verbinden en samen wijzer te worden.

Tijdens de koffiepauzes en de middagpauze verwelkomen we je graag op de standenmarkt.
Hier stellen partners uit het project hun materialen, tools en expertise voor. Je kan er in gesprek gaan over concrete handvaten om aan de slag te gaan in je eigen organisatie.

Voor wie?

Jeugdhulp, VAPH en GGZ

Deze inspiratiedag is gericht naar professionals uit de sectoren waarnaar het project Omgaan met VBM gericht is:

Brede residentiële jeugdhulp en VAPH:

• residentiële voorzieningen bijzondere jeugdzorg
• gemeenschapsinstellingen
• GES+ voorzieningen
• observatie- en behandelcentra
• onthaal-, observatie- en oriëntatiecentra (OOOC)
• Veilig Verblijf
• kinder- en jongerenafdelingen (psychiatrisch ziekenhuis)
• psychosociale revalidatiecentra (K&J)
• multifunctionele centra (MFC)
• internaat met permanente openstelling (IPO)

Geestelijke gezondheidszorg:

• psychiatrische afdelingen (PC en PZ)
• PVT
• psychiatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen
• residentiële centra verslavingszorg

Uitsluitend professionals uit deze doelgroepen kunnen deelnemen.

Wanneer?

Maandag 18 mei 2026.

Van 9 tot 16u30 uur.

Waar?

Provinciehuis Leuven – Provincieplein 1, 3010 Leuven

Wat kost het?

120€

Contact

Voor inhoudelijke vragen laurence.demuelenaere@samvzw.be

Voor praktische vragen rond je inschrijving activiteiten@samvzw.be

Schrijf je in